ناشزه یعنی چه؟

کلمه «ناشزه» شاید در نگاه اول کمی سنگین و ناآشنا به نظر برسد اما بر اساس قانون مدنی ایران، وقتی یکی از دو طرف ازدواج (زن یا شوهر) وظایف قانونی و شرعی خود را در برابر همسرش بدون هیچ دلیل موجهی انجام ندهد، به او ناشزه می‌گویند. ریشه این کلمه به معنای نافرمانی، ناسازگاری و سرکشی است.

در بیشتر پرونده‌های حقوقی، این اصطلاح برای زنی به کار می‌رود که از همسر خود تمکین نمی‌کند؛ یعنی یا خانه مشترک را بدون اجازه و دلیل قانونی ترک کرده، یا وظایف زناشویی خود را نادیده گرفته است. بر هم زدن حقوق زوجین تنها مختص زنان نیست و اگر مرد نیز به وظایف اولیه زندگی مشترک عمل نکند، از نظر قانون و شرع دچار نشوز شده است.

تشخیص این نافرمانی به هیچ وجه با حرف و ادعای ساده پیش نمی‌رود و قاضی پرونده برای اثبات آن به مدارک محکم قضایی و تایید مراجع قانونی نیاز دارد.

در این میان، نقش وکیل امور طلاق و خانواده اهمیت ویژه‌ای دارد. یک وکیل متخصص می‌تواند با ارائه مشاوره حقوقی صحیح، هم به زوج برای اثبات نشوز کمک کند و هم از حقوق قانونی زن در صورت اتهام نادرست دفاع نماید. حضور وکیل در این مسیر، مانع بروز اشتباهات پرهزینه خواهد شد.

زن ناشزه کیست؟

در ادبیات دادگاه خانواده، زن ناشزه به زنی گفته می‌شود که بدون هیچ دلیل موجه قانونی یا عذر شرعی، از انجام وظایف زناشویی خود در برابر همسرش خودداری کند. این رفتار که در قانون مدنی با عنوان «عدم تمکین» شناخته می‌شود، بیشتر وقت‌ها به دو شکل اصلی خودش را نشان می‌دهد.

1. ترک خانه مشترک: وقتی که زن مسکن و منزل مشترک را بدون اجازه شوهر ترک کند، در حالی که هیچ خطر جانی، مالی یا آبرویی او را تهدید نمی‌کند.
2. نادیده گرفتن رابطه: وقتی که زن در همان خانه حضور دارد؛ اما بدون داشتن بیماری یا مانع پزشکی نیازهای غریزی و وظایف خاص زناشویی را نادیده می‌گیرد.

یک نکته حقوقی بسیار مهم وجود دارد که خیلی‌ها از آن بی‌خبر هستند. اگر مرد رفتار پرخطر داشته باشد (برای نمونه دست بزن داشته باشد یا درگیر اعتیاد شدید باشد) و زن برای حفظ جان و سلامت روان خود خانه را ترک کند، قاضی پرونده هرگز به او برچسب ناشزه بودن نمی‌زند.

پس تنها بیرون رفتن از خانه به معنای نشوز نیست و دادگاه شرایط را با کمک کارشناسان به صورت دقیق بررسی می‌کند.

انواع تمکین

در دادگاه خانواده و پرونده‌های حقوقی، کلمه تمکین به دو شاخه اصلی تقسیم می‌شود. شناخت این دو شاخه برای درک بهتر حقوق زن و شوهر و دلیل صدور حکم نشوز بسیار مهم است. قانون مدنی این وظایف را به دو بخش عام و خاص دسته‌بندی کرده است که در ادامه هر کدام را ساده و روشن بررسی می‌کنیم.

تمکین عام

تمکین عام به معنای پیروی کلی و همه‌جانبه‌ی زن از شوهر در چهارچوب زندگی مشترک است. از جمله مصادیق آن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد.

• اقامت زن در منزل مشترک که توسط شوهر تعیین شده است.
• کسب اجازه از شوهر برای خروج از خانه، مگر در موارد ضروری یا با شرط ضمن عقد.
• احترام به تصمیمات شوهر در امور روزمره و خانوادگی.

در صورتی که زن بدون دلیل موجه از این دستورات سرپیچی کند، ناشزه محسوب می‌شود و ممکن است برخی حقوق مالی‌اش مانند نفقه از او سلب شود؛ مگر آنکه در قرارداد ازدواج (شروط ضمن عقد) اختیارات خاصی برای وی در نظر گرفته شده باشد.

تمکین خاص

تمکین خاص به روابط زناشویی مشروع میان زن و شوهر اشاره دارد. در این نوع تمکین، زن موظف است تا حد متعارف به نیازهای جنسی همسرش پاسخ دهد، مگر در مواردی که موانع قانونی یا پزشکی وجود داشته باشد. امتناع زن از برقراری رابطه جنسی با همسر، بدون دلیل شرعی یا قانونی، به عنوان عدم تمکین خاص شناخته می‌شود و این نیز منجر به اثبات نشوز خواهد شد.

گواهی نشوز چیست و چه کاربردی دارد؟

دادگاه خانواده برای اثبات نافرمانی زن، تنها به حرف و ادعای شوهر گوش نمی‌دهد. وقتی مرد ادعا می‌کند که همسرش خانه مشترک را ترک کرده یا وظایف زناشویی خود را نادیده می‌گیرد، باید دادخواست «الزام به تمکین» ثبت کند.

روند کار به این صورت است که اگر قاضی پرونده پس از بررسی شواهد، حق را به مرد بدهد، رای به بازگشت زن می‌دهد. حال اگر زن باز هم از این رای قضایی پیروی نکند و حاضر به انجام وظایف خود نشود، بخش اجرای احکام دادگاه برگه‌ای به نام «گواهی نشوز» یا همان حکم قطعی عدم تمکین صادر می‌کند. این گواهی در مراجع قضایی یک سند بسیار قدرتمند است و سه کاربرد حقوقی مهم برای مرد به همراه دارد.

1. پایان پرداخت نفقه: نخستین و مهم‌ترین اثر این گواهی، قطع شدن وظیفه مالی مرد برای پرداخت هزینه‌های زندگی (نفقه) زن است.
2. دریافت مجوز ازدواج مجدد : مرد با در دست داشتن این حکم، می‌تواند از دادگاه درخواست کند تا به او اجازه ازدواج دوم بدهد. در این شرایط خاص، قاضی نیازی به گرفتن رضایت از همسر اول ندارد.
3. لغو شدن شرط نصف دارایی :  اگر مردی بخواهد همسر خود را طلاق بدهد، در حالت عادی باید نیمی از اموال به دست آمده در دوران زندگی مشترک را به او بدهد. اما اگر زن ناشزه باشد، این شرط باطل می‌شود و مرد پولی بابت تنصیف دارایی پرداخت نمی‌کند.

قابل ذکر است که گواهی نشوز به هیچ وجه مهریه زن را از بین نمی‌برد. مهریه حق شرعی زن است و مرد حتی با داشتن این سند، موظف به پرداخت کامل آن است.

حکم طلاق زن ناشزه چیست؟

در دادگاه خانواده، روند طلاق برای زنی که حکم نشوز او قطعی شده، شرایط به طور کامل متفاوتی پیدا می‌کند. برای درک بهتر این موضوع حقوقی، باید آن را از دو زاویه بررسی کنیم؛ طلاق از سوی مرد و درخواست طلاق از سوی زن.

اگر شوهر بخواهد همسر ناشزه خود را طلاق بدهد، مسیر مراجع قضایی برای او بسیار هموار است. بر اساس قانون مدنی ایران، حق طلاق در اختیار مرد قرار دارد. وقتی مرد گواهی نشوز همسرش را به قاضی پرونده ارائه دهد، دادگاه با سرعت بیشتری گواهی عدم امکان سازش را صادر می‌کند. مزیت بزرگ این حکم برای مرد این است که دیگر تعهدی برای اجرای شرط نصف دارایی (تنصیف اموال) و پرداخت نفقه ندارد؛ اما در هر صورت باید مهریه زن را پرداخت کند.

در سوی مقابل، اگر زن ناشزه بخواهد دادخواست طلاق بدهد، کار او به یک بن‌بست حقوقی تبدیل می‌شود. وقتی زنی بدون دلیل موجه قانونی خانه مشترک را ترک کرده و وظایف زناشویی را انجام نمی‌دهد، دیگر نمی‌تواند ادعا کند که دچار عسر و حرج (سختی غیرقابل تحمل) شده است؛ زیرا دادگاه خود او را مقصر اصلی این آشفتگی می‌داند.

در این شرایط، زن ناشزه تنها دو راه برای جدایی پیش رو دارد: یا باید حق طلاق (وکالت بلاعزل در طلاق) داشته باشد، یا اینکه با بخشیدن مهریه و دیگر حقوق مالی خود، شوهر را برای انجام طلاق توافقی راضی کند که در حقوق به آن طلاق خلع می‌گویند.

حکم مهریه زن ناشزه چیست؟

طبق ماده 1082 قانون مدنی زن از زمانی که عقد نکاح خوانده شده صاحب مهر خود است. یعنی هر زمان که بخواهد تحت هر شرایطی می‌تواند مهر خود را دریافت کند. این قانون برای زن ناشزه هم در نظر گرفته شده است. یعنی حتی زن اگر همسر خود را تمکین نکند شوهر موظف است در هر زمانی که زن بگوید نسبت به پرداخت مهریه اقدام کند.

حکم نفقه زن ناشزه چیست؟

برخلاف مهریه که تحت هیچ شرایطی از بین نمی‌رود، داستان نفقه (هزینه های زندگی) به طور کامل متفاوت است. در قانون مدنی ایران، حق دریافت نفقه یک شرط بزرگ و اساسی دارد و آن «تمکین» یا همان انجام وظایف زناشویی و حسن معاشرت است.

وقتی قاضی پرونده در دادگاه خانواده، حکم قطعی نشوز را صادر می‌کند، نخستین و سنگین‌ترین پیامد آن، قطع شدن حق مالی زن برای دریافت نفقه است. به زبان ساده، زنی که بدون دلیل موجه قانونی یا عذر شرعی خانه مشترک را ترک کند، دیگر نمی‌تواند از شوهرش انتظار پرداخت هزینه های زندگی مانند خوراک، پوشاک، مسکن و هزینه‌های درمانی را داشته باشد.
اما این قانون در مراجع قضایی دو نکته بسیار ظریف دارد که باید بدانید.

1. نفقه گذشته از بین نمی‌رود: مرد موظف است تمام نفقه‌هایی که پیش از زمان ناشزه شدن زن بر عهده او بوده را پرداخت کند. حکم نشوز تنها برای آینده است و بدهی‌های گذشته مرد را پاک نمی‌کند.
2. بازگشت به تمکین : وضعیت نشوز، دائمی نیست. اگر زن ناشزه تصمیم بگیرد به منزل مشترک برگردد و به وظایف خود عمل کند، از همان روز دوباره حق دریافت نفقه برای او زنده می‌شود و مرد موظف به تامین هزینه‌های او خواهد بود.

مرد ناشزه یعنی چه؟

اگر شوهری به وظایف اصلی و قانونی خود در برابر همسرش عمل نکند، در زبان حقوقی به او مرد ناشز (یا همان مرد ناشزه) می‌گویند. تفاوت اصلی در نوع وظایف است. نشوز مرد در دادگاه خانواده بیشتر به شکل‌های زیر خودش را نشان می‌دهد.

1. پرداخت نکردن نفقه : اگر مردی با داشتن توانایی مالی، از دادن خرجی و هزینه های زندگی همسرش دوری کند.
2. بدرفتاری و آزار : اگر شوهر رفتار پرخطر یا دست بزن داشته باشد و به جای ایجاد آرامش، در خانه مشقت ایجاد کند (که برخلاف اصل حسن معاشرت است).
3. رها کردن همسر : اگر مرد برای مدت طولانی و بدون دلیل موجه قانونی، همسر و خانه مشترک را ترک کند و نیازهای غریزی زن را نادیده بگیرد.

حکم مرد ناشزه چیست؟

برخورد مراجع قضایی با مرد ناشز (یا ناشزه) بسته به نوع نافرمانی او متفاوت است و شامل دو مسیر اصلی می‌شود.

1. حکم نپرداختن هزینه های زندگی :اگر شوهر توانایی مالی داشته باشد اما نفقه زن را ندهد، زن می‌تواند از او شکایت کند. قاضی پرونده در گام نخست مرد را مجبور به پرداخت این بدهی می‌کند. اگر شوهر باز هم از رای قضایی پیروی نکند، زن حق دارد شکایت کیفری ثبت کند که این کار می‌تواند به صدور حکم زندان برای مرد ختم شود.
2. حکم بدرفتاری و ترک خانه مشترک: اگر نشوز مرد به شکل آزار جسمی و روحی، یا رها کردن همسر و نادیده گرفتن وظایف زناشویی باشد، زندگی برای زن دچار سختی غیرقابل تحمل (عسر و حرج) می‌شود. در این شرایط، قانون به زن حق می‌دهد تا دادخواست طلاق بدهد. دادگاه پس از بررسی شواهد، مرد را مجبور به جدایی می‌کند و تمام حقوق مالی زن (مانند مهریه) نیز به طور کامل حفظ خواهد شد.

جمله آخر

در این مقاله سعی کردیم به سوال ناشزه یعنی چه؟ پاسخ دهیم. همانطور که گفتیم نشوز زن با تمکین همسر رابطه مستقیم دارد. اگر تمکین عام یا خاص را برای شوهر خود انجام ندهد از دریافت نفقه محروم خواهد شد. در مقابل مهریه را چه عندالمطالبه یا عندالاستطاعه باشد می‌تواند هر زمان که بخواهد از شوهر خود طلب کند. اگر در زندگی مشترکتان به مشکلی همچون عدم تمکین خوردید قبل از اینکه شرایط را به دادگاه پیش ببرید، سعی کنید موضوع را در بین خودتان حل کنید.

اما اگر تحت هر شرایطی نتوانستید مشکل را حل کنید؛‌ حتما با یک وکیل متخصص و با تجربه در این زمینه مشورت کنید. اگر درباره عوامل تمکین، اثبات یا پیدا کردن وکیل سوالی داشتید می‌توانید از طریق فرم تماس یا بخش نظرات با ما در ارتباط باشید. کارشناسان مجموعه دیوان خرد در اسرع وقت به صورت رایگان به شما مشاوره‌های لازم را می‌دهند.

سوالات متداول

1. آیا با ناشزه شدن زن، مهریه او از بین می‌رود؟
   خیر. مهریه حق قانونی و شرعی زن است که از لحظه خواندن صیغه عقد به او تعلق می‌گیرد. گرفتن گواهی نشوز از دادگاه خانواده تنها باعث قطع شدن نفقه (هزینه های زندگی) می‌شود و هیچ اثری روی پرداخت مهریه ندارد
2. اگر مردی همسرش را از خانه بیرون کند، زن ناشزه محسوب می‌شود؟
   به هیچ وجه. اگر شوهر در خانه مشترک را به روی همسرش ببندد یا او را بیرون کند، زن می‌تواند با کمک پلیس ۱۱۰ یک گزارش یا صورتجلسه تهیه کند. در این شرایط، قاضی پرونده زن را ناشزه نمی‌داند و مرد همچنان موظف به پرداخت نفقه است.
3.  آیا زن می‌تواند بعد از گرفتن حکم نشوز، دوباره تمکین کند؟
   بله. حکم عدم تمکین یک وضعیت همیشگی نیست. اگر زن تصمیم بگیرد به منزل مشترک برگردد و وظایف زناشویی خود را انجام دهد، وضعیت ناشزه بودن او پاک می‌شود و از همان روز دوباره حق دریافت نفقه را خواهد داشت.
4. آیا مرد ناشزه هم داریم؟
   بله. اگر مردی بدون دلیل موجه قانونی از پرداخت نفقه دوری کند، یا با بدرفتاری آرامش خانه را به هم بزند، از نظر حقوقی ناشز است و زن می‌تواند از طریق مراجع قضایی حق خود را پیگیری کند.
5.  اگر زن برای ترس از جانش خانه را ترک کند، ناشزه است؟
   خیر. اگر ماندن در مسکن مشترک برای سلامت جسمی یا روحی زن خطرناک باشد (مانند داشتن شوهر با رفتار پرخطر یا دست بزن)، زن حق دارد جای دیگری را برای زندگی انتخاب کند. در این حالت خاص، دادگاه به او برچسب ناشزه نمی‌زند و حق مالی او به طور کامل حفظ می‌شود.